
Hoàng Tuấn Anh, Giám đốc Quốc gia SearchInform Việt Nam
Kẻ lừa đảo không còn cần kỹ năng diễn xuất hay thiết bị đắt tiền để giả giọng người khác. AI tạo sinh có thể tái tạo âm sắc, khoảng ngừng và cách nói chỉ trong vài phút từ những đoạn ghi âm công khai. Quan trọng hơn, công nghệ này đã rẻ và dễ dùng ngay cả với người không có chuyên môn. Ứng dụng chạy trên điện thoại thông thường, còn nội dung cuộc gọi được xây dựng từ thông tin về gia đình và công việc của nạn nhân đã thu thập trước đó.
Bài viết phân tích vì sao deepfake giọng nói đang trở thành mối đe dọa đáng kể, cách nhận biết cuộc tấn công và cần làm gì nếu đã chuyển tiền.
Deepfake giọng nói đã xuất hiện từ trước nhưng từng rất tốn kém và phức tạp về kỹ thuật. Muốn tạo bản ghi âm thuyết phục, kẻ gian cần thiết bị mạnh và chuyên gia xử lý âm thanh.
Giờ đây, rào cản đó đã giảm mạnh. Số vụ việc được công khai và các nghiên cứu trong ngành đều cho thấy gian lận bằng deepfake gia tăng. Năm 2025, 62% tổ chức đã gặp phải cuộc tấn công deepfake sử dụng kỹ thuật xã hội hoặc khai thác các quy trình tự động (Gartner).
Nguyên nhân chính là chi phí giảm. Việc biến đổi giọng nói, kể cả theo thời gian thực, không còn đòi hỏi phần cứng mạnh hay kỹ năng chuyên sâu. Các công cụ giá rẻ có thể tạo kết quả khá thuyết phục chỉ sau vài thao tác; hướng dẫn huấn luyện mô hình cũng được chia sẻ công khai.
Kẻ gian có thể chỉ cần khoảng 30 giây ghi âm giọng nói rõ ràng để sao chép giọng. Mô hình không chỉ bắt chước âm sắc mà còn tái hiện khoảng dừng đặc trưng, từ đệm, tốc độ nói và ngữ điệu.
Vụ việc thực tế
Một quản lý tại chi nhánh Hồng Kông của doanh nghiệp Nhật Bản đã phê duyệt các khoản chuyển tiền tổng cộng 35 triệu USD sau khi nhận cuộc gọi từ người có giọng giống giám đốc công ty. Người gọi viện dẫn một thương vụ mua lại và cho biết luật sư sẽ điều phối thanh toán. Sau đó, email xác nhận từ “giám đốc” và “luật sư” cũng được gửi đến. Theo điều tra viên UAE, ít nhất 17 người tham gia và tiền đi qua tài khoản ở nhiều quốc gia.
Sau đó, UAE đề nghị phía Mỹ hỗ trợ truy tìm một phần tiền đã được chuyển vào ngân hàng Mỹ. Vụ việc được công bố qua hồ sơ tòa án tại UAE.
Trước khi ra tay, kẻ lừa đảo thường thu thập thông tin về nạn nhân từ nguồn công khai. Giọng của lãnh đạo hoặc người thân có thể lấy từ bài phát biểu, story trên mạng xã hội, bản ghi họp trực tuyến hoặc tin nhắn thoại ngắn được chuyển tiếp cho người khác.
Tiếp đó, nạn nhân nhận cuộc gọi hoặc tin nhắn thoại yêu cầu thanh toán, chuyển tiền hay cung cấp dữ liệu ngay lập tức. Kẻ gian tạo áp lực bằng cách viện cớ tình huống khẩn cấp.
Deepfake hiện đại có chất lượng khiến người nghe ngày càng khó phân biệt giọng thật và giọng tổng hợp. Mô hình có thể tái tạo giọng khàn, nhịp nói, sự run rẩy, hơi thở gấp, tiếng khóc và tạp âm. Nếu nạn nhân biết người thân đang ở trung tâm thương mại, cuộc gọi có thể có tiếng đám đông. Bối cảnh khớp với kỳ vọng khiến sự cảnh giác giảm xuống.
Vụ việc thực tế
Sharon Brightwell ở Dover, Florida, nhận cuộc gọi từ người tự xưng là con gái mình. Người này khóc, nói rằng vừa gặp tai nạn, mất đứa con chưa chào đời và có nguy cơ bị truy tố. Sau đó, một “luật sư” yêu cầu tiền bào chữa. Brightwell giao 15.000 USD tiền mặt cho người chuyển phát. Chỉ khi nói chuyện với con gái thật, bà mới nhận ra giọng nói đã bị AI sao chép.
Những vụ lừa đảo này thành công không chỉ vì công nghệ tinh vi mà chủ yếu nhờ kỹ thuật thao túng tâm lý (social engineering). Kẻ gian lợi dụng uy quyền của lãnh đạo, tạo cảm giác gấp gáp và thúc ép nhân viên hành động mà không hỏi ý kiến đồng nghiệp.
Bất kỳ chỉ đạo tài chính bất thường nào qua ứng dụng nhắn tin, cuộc gọi video hay số điện thoại cá nhân đều cần được xác minh. Đặc biệt cảnh giác nếu người gọi:
Các dấu hiệu gián tiếp khác gồm tài khoản mới tạo, cách giao tiếp khác thường, tên liên hệ viết sai hoặc lỗi hình ảnh bất thường trong cuộc gọi video.
Vụ việc thực tế
Capillary Technologies, công ty SaaS về chương trình khách hàng thân thiết có trụ sở tại Bengaluru, công bố một công ty con cấp dưới ở nước ngoài vừa được mua lại đã gặp vụ gian lận ngân hàng có yếu tố tấn công mạng.
Kẻ gian giả danh lãnh đạo cấp cao bằng giọng nói sao chép, chữ ký giả và thủ thuật thao túng tâm lý. Nhân viên bị thuyết phục phê duyệt chuyển khoảng 3 triệu EUR vào tài khoản bên thứ ba. Vụ việc xảy ra ngay trước cuối tuần. Công ty thu hồi ngay 450.000 EUR và phong tỏa được thêm một số tài khoản. Công ty con có bảo hiểm rủi ro mạng và tội phạm.
Ủy ban kiểm toán thuê KPMG rà soát pháp chứng các giao dịch và hệ thống kiểm soát tài chính nội bộ.
Không có giải pháp duy nhất nào chặn được mọi deepfake. Tuy nhiên, một số nguyên tắc đơn giản có thể giúp giảm rủi ro nếu được tuân thủ nhất quán.
1. Cúp máy và gọi lại. Nếu người tự nhận là người thân hoặc lãnh đạo đưa ra yêu cầu lạ như chuyển tiền, đọc mã OTP qua SMS hoặc cung cấp thông tin thẻ, hãy kết thúc cuộc gọi và tự gọi lại số đã lưu trong danh bạ.
2. Không làm theo khi bị gây áp lực. “Phải làm ngay”, “điện thoại sắp hết pin”, “không nói được, lát gọi lại” là các chiêu thường gặp. Dành thời gian xác minh an toàn hơn nhiều so với cố lấy lại khoản tiền đã chuyển vội.
3. Bảo vệ bản ghi âm. Không chuyển tiếp tin nhắn thoại của lãnh đạo và người thân vào các nhóm chat. Càng ít mẫu giọng rõ ràng được công khai, kẻ gian càng khó tạo bản sao thuyết phục.
4. Kết thúc cuộc gọi khi nghi ngờ. Chỉ một đoạn giọng ngắn cũng có thể giúp huấn luyện mô hình; tiếp tục nói chuyện sẽ cung cấp thêm dữ liệu cho kẻ gian.
Một giọng nói quen thuộc không còn là bằng chứng đáng tin cậy về danh tính. Trong doanh nghiệp, mọi yêu cầu tài chính qua cuộc gọi hoặc tin nhắn thoại cần được xác nhận bằng kênh thứ hai độc lập, tương tự việc mật khẩu đơn lẻ không còn đủ để bảo vệ tài khoản. Việc xác minh chỉ mất một phút và không tốn chi phí. Doanh nghiệp nên đưa bước này vào quy trình nội bộ để nhân viên không phải tự quyết định dưới áp lực.
GIỚI THIỆU VỀ SEARCHINFORM
SearchInform là nhà cung cấp sản phẩm về an toàn thông tin và quản lý rủi ro. Khách hàng của công ty gồm hơn 4.000 doanh nghiệp tại hơn 20 quốc gia. Hiện nay, đội ngũ cung cấp các sản phẩm và dịch vụ bảo vệ toàn diện trước các mối đe dọa nội bộ ở mọi cấp độ của hệ thống thông tin doanh nghiệp: FileAuditor (giải pháp thuộc lớp DCAP); hệ thống DLP với chức năng mở rộng; Risk Monitor (nền tảng nâng cao để giảm thiểu mối đe dọa nội bộ); hệ thống SIEM; dịch vụ thuê ngoài về an toàn thông tin.